การดูลักษณะไก่เก่ง ตอนเล็กๆ (ฉบับแก้ไข และเพิ่มเติม)
จากประสบการณ์ของคนแก่คนเฒ่า ท่านครูบาอาจารย์และผู้เขียน ซึ่งได้เพาะเลี้ยงไก่ชนมานาน เราได้เฝ้าสังเกตดูลูกไก่มาคอกแล้วคอกเล่า เราพบว่าไก่ชนมันจะแสดงจุดเด่นหรือฉายแววออกมาใหเราเห็นตั้งแต่อายุยังน้อยเลยทีเดียว ลักษณะท่าทางและพฤติกรรมต่างๆ ที่มันแสดงออกมานั้น มักจะบ่งบอกว่ามันจะเป็นไก่เก่งเมื่อโตขึ้น ซึ่งมีรายละเอียดพอสังเขปดังนี้
1. ลูกไก่ตัวที่ชอบแตกฝูง 
หมายถึง ลูกไก่ตัวที่ไม่ชอบอยู่ในฝูง เวลาแม่ของมันพาไปคุ้ยเขี่ยหากินมันมักจะแยกตัวออกห่างไปหากินห่างจากแม่ของมันเพราะโดยปกติแล้วลูกไก่เล็กๆ มันจะคอยติดตามแม่ตลอดเวลา ยิ่งมีอายุมากขึ้นมันจะแยกตัวออกไปหากินห่างแม่ยิ่งขึ้นแสดงให้เห็นว่าลูกไก่ตัวนั้นมีจิตใจเข้มแข็งไม่กลัวใคร ตั้งแต่เล็กๆ ซึ่งเป็นลักษณะของไก่เก่งทุกตัวทีมีจิตใจเป็นนักสู้ไม่กลัวใคร ข้อควรระวัง ลูกไก่ที่แยกตัวออกไปหากินห่างแม่ของมันมักจะไม่ค่อย รอดปากเหยี่ยวปากกาและสัตว์ร้ายอื่นๆ เช่น หมา แมว ในกรณีที่ปล่อยเลี้ยงตามธรรมชาติที่เหลือก็เป็นไก่ไม่ค่อยเก่ง
2. ลูกไก่ที่เวลาเราจับมักดิ้น โดยเฉพาะเวลาจับปาก จับคอ จับคาง จับตุ้มหู มักจะดิ้นสะบัดหลุด จิกเจ้าของหรือคนจับ แสดงให้เห็นว่าไก่ตัวนั้นมีจิตใจเป็นนักสู้ ไม่ยอมอะไรง่ายๆ มีความพยายาม เวลาตีจะเป็นไก่ไม่ยอมคู่ต่อสู้ ถือว่าจิตใจดีใช้ได้ หนีไก่ยาก
3. ลูกไก่ตัวที่สู้กับไก่ที่ใหญ่กว่า 
ไม่กลัวหมาไม่กลัวแมวหรือไม่ค่อยกลัวอะไร แสดงให้รู้ว่าไก่ตัวนั้นใจเต็มร้อย โตขึ้นต้องเป็นไก่ที่มีจิตใจเป็นนักสู้ สู้ไม่ถอย ดูแลให้ดีอย่าปล่อยให้ตีกับไก่ใหญ่ เพราะอาจเสียไก่ได้
4. ลูกไก่ตีหย่าแม่ ลูกไก่ชนโดยทั่วไปเมื่อมีอายุได้ 2-3 เดือน มันจะเริ่มตีกันเพื่อแย่งกันเป็นจ่าฝูงหลังจากนั้นแม่ของมันจะทิ้งเราเรียกว่า "ตีหย่าแม่" สมกับคำกล่าวที่ว่า "เกิดเป็นไก่(ชน) ต้องชน เกิดเป็นคนต้องสู้" หรือฝรั่งเขาว่าไก่เป็นสัตว์ประเภท "Born to fight"
- ลูกไก่ตัวใดที่ไม่ค่อยสู้ไก่ หรือสู้ไม่นานก็ยอมแพ้ เมื่อโตขึ้นชั้นเชิงฝีตีน อาจจะมีตามสายพันธุ์ แต่จิตใจไม่ค่อยดี(ภาษาเซียนไก่เรียกว่า "ใจไม่เต็มร้อย") และมักจะเป็นไก่ที่สมบูรณ์สวยงาม เพราะการเจริญเติบโตไม่หยุดชะงักเหมือนตัวที่ตีกันมากๆ และไม่ค่อยมีรอยตำหนิบริเวณหัวและหัวปีก ทั้งนี้ลูกไก่คอกหนึ่งๆ มักไม่เก่งทุกตัว แม้แต่มนุษย์(คน) ยังมีความเฉลียวฉลาด นิสัยใจคอและความถนัดไม่เหมือนกันเลย บางคนเล่นกีฬาเก่ง บางคนเรียนหนังสือเก่ง เป็นต้น ทั้งๆ ที่เป็นพี่น้องท้องเดียวกัน ด้วยเหตุนี้นักเลี้ยงไก่จึงนิยมเพาะไก่เอง เพราะได้รู้เหล่ารู้สายพันธุ์ รู้ลีลาชั้นเชิงในการชนของมันตั้งแต่ปู่ย่าตายาย และยังรู้นิสัยใจคอมันมาตั้งแต่เล็กๆ ไม่ใช่ดูแต่ความสวยงามหรือลักษณะโหงเฮ้งดีเพียงอย่างเดียว อีกประการหนึ่งการเพาะไก่เองยังได้รู้นิสัยใจคอของมัน ซึ่งแต่ละตัวไม่เหมือนกัน ตลอดจน ความสมบูรณ์ของร่างกาย ไก่ที่ขี้โรคมาตั้งแต่เล็กโตขึ้นจะไม่นิยมนำไปเลี้ยงชน แม้ว่า...จะมีลีลาชั้นเชิงฝีตีนดีขนาดไหนก็ตาม เพราะร่างกายไม่แข็งแรงนั่นเอง ท่านจงระลึกอยู่เสมอว่า ไก่เก่งฝีตีนต้องดี ต้องสมบูรณ์ทั้งร่างกายและจิตใจ
- ลูกไก่ตัวใดที่มักจะสู้กับไก่ในฝูงทุกตัว เที่ยวเกะกะระรานเขาไปทั่ว ตีตัวหนึ่งแพ้แล้วจะไปตี อีกตัวหนึ่งจนชนะเขาหมดกลายเป็นจ่าฝูง ไก่ตัวนั้นถ้าอยู่รอดไม่แคระแกร็นหรือพิการไปเสียก่อน รับรองได้ว่าไก่ตัวนั้นมักจะเป็นไก่เก่ง อนาคตไกล มักจะถึงบ่อนหรือสนามชนไก่ ใครที่เพาะไก่ถ้าปรากฏว่ามีลูกไก่ตัวใดเข้าลักษณะดังกล่าวข้างต้น ให้รีบแยกออกมาขังเดี่ยวประมาณ 1-2 อาทิตย์ ไก่ก็จะเลิกตีกันไปเอง มิฉะนั้นลูกไก่ตัวนั้นอาจพิการและเสียไก่ไปตั้งแต่ยังเล็ก ในการเพาะเลี้ยงไก่แบบปล่อยธรรมชาติตามชนบททั่วไป ลูกไก่ตัวเก่งมักไม่ค่อยรอด ถ้ารอดก็มักจะตัวเล็กกว่าเพื่อน
- กรณีที่เราไปหาซื้อไก่ตามหมู่บ้านหรือชนบท ที่มีไก่หนุ่มหลายตัวหรือเป็นฝูง ครูบาอาจารย์ของผู้เขียนมักจะเลือกไก่ตัวที่เป็นจ่าฝูงและมีรอยถูกตีที่บริเวณหัว หน้าตา โดยเฉพาะที่หัวปีกถ้ามีรอยจิก ยิ่งแสดงให้รู้ว่าไก่ตัวนั้นมีเชิงชนหัวลึก เวลาถูกกอดไม่หงายไพ่ จึงถูกจิกหัวปีก ท่านบอกว่าไก่ลักษณะนี้เป็นไก่เก่ง ข้อสังเกตอีกอย่างหนึ่งไก่ที่เป็นจ่าฝูงมักจะตัวเล็กกว่าไก่ตัวอื่นในฝูง เพราะในช่วงเล็กๆ จะตีกับไก่ตัวอื่นไปทั่ว ก็เลยทำให้ตัวเล็กหรือแกร็น ส่วนตัวใดที่สวยงามรอยโต หน้าตาไม่มีรอยขีดข่วน แสดงว่าไก่ตัวนั้นตอนเล็กๆ ใจไม่ถึงไม่ค่อยสู้ใคร เอาแต่กิน จึงโตกว่าเพื่อน
5. ลูกไก่ที่มักจะขันตั้งแต่อายุยังน้อย ปกติไก่จะเริ่มหัดขันหรือสอนขันเมื่ออายุประมาณ 6 เดือน แต่ไก่บางตัวอายุได้เพียงประมาณ 5 เดือนก็เริ่มหัดขันแล้ว ถือว่าเป็นลูกไก่ที่แสดงพฤติกรรมเกินวัยหรือพยายามที่จะเป็นไก่ใหญ่ ไก่พวกนี้จิตใจเกินตัว บางท่านมักเรียกว่า "ไก่แก่แดด" เวลาต่อสู้กับคู่ต่อสู้ มักเป็นไก่ที่มีจิตใจทรหดอดทน หนีไก่ยาก
ลักษณะพฤติกรรมเด่นๆ ดังที่กล่าวมา มันเป็นเรื่องของพันธุกรรมหรือยีนที่แสดงออกถึงเทือกเถาเหล่ากอ(Pedigree) ที่ถ่ายทอดมาจากบรรพบุรุษ(พ่อแม่ ปู่ย่า ตายาย...ของมัน) แต่จะมีความเด่นมากน้อยแตกต่างกันไปไม่เหมือนกันทุกตัว บางตัวมีมากบางตัวมีน้อย มีจุดเด่นจุดด้อยไม่เท่ากัน บางตัวจิตใจไม่เต็มร้อยแต่รูปร่างอาจสวยงาม บางตัวรูปร่างไม่สวยงามแต่มีจิตใจเป็นนักสู้ สิ่งเหล่านี้คนเพาะเลี้ยงไก่ต้องหมั่นสังเกต บันทึกข้อมูลต่างๆ เอาไว้ศึกษา แล้วจะเข้าใจได้ดีเอง
ไก่เก่งมักจะมีคุณสมบัติที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัวของมันเอง ไก่บางตัวอาจจะมีลีลาชั้นเชิงในการต่อสู้เป็นเลิศเหนือคุณสมบัติอื่นๆ ทั้งหมด แต่คุณสมบัติในด้านความทรหดอดทนอาจจะน้อย ไก่บางตัวอาจจะไม่ค่อยฉลาด แต่จะมีคุณสมบัติในด้านความทรหดอดทนเป็นเลิศ มีพลังจิตหรือแรงฮึดสู้ได้จนลมหายใจสุดท้ายเรียกว่า ยอมตายคาสังเวียน
ความลับของไก่เก่งอีกอย่างหนึ่ง ถ้าสังเกตให้ดีจะพบว่าความเก่งของมันจะอยู่ในกมลสันดานของมันมาตั้งแต่ยังเล็ก ทำไมไก่บางตัวมีลักษณะดีสวยงามทั้งใบหน้ารูปร่าง เกล็ดดี แข้งดี ถูกต้องตามตำราโหงเฮ้งไก่เก่ง แต่ทำไมจึงตีไม่เก่งไม่มีความพยายามในการต่อสู้(ผู้เขียนคิดว่าส่วนใหญ่แล้วเพราะใจมันไม่สู้ ว่ากันเป็นตัวๆ ไป) พอถูกตีเจ็บๆ หน่อยก็มักจะถอดใจง่าย ผิดกับบางตัวยิ่งเจ็บยิ่งสู้ ยิ่งมีมานะอาฆาต พยายามตีต่อสู้ให้เจ็บกว่า นอกจากนี้แล้วไก่เก่งต้องเป็นไก่ที่ฉลาดมีปฏิภาณไหวพริบในเชิงชนของมัน รู้จักหลบหลีกแก้เชิงหรือแก้ทางของคู่ต่อสู้ได้ สิ่งเหล่านี้เราไม่สามารถฝึกสอนมันได้ แต่มันจะมีของมันเอง